جمهوری آذربایجان و ژئوپلیتیک شیعی

جمهوری آذربایجان با دارا بودن ۹۷ درصد جمعیت مسلمان- که از اینمیزان بیش از ۷۰ درصد دارای مذهب شیعه هستند- از دیرباز ودر پیوند با مناطق آذرینشین شمال غرب ایران پایگاه مهمی برای مذهب شیعه محسوب می شد. با جدایی این سرزمیناز خاک اصلی کشور ایران در دوران قاجار، در ابتدا مردم این مناطق تحت فشار سیاستهای ضد اسلامی و مسیحی روسیه تزاری بودند.آزارواذیت شیعیان به ویژه روحانیون در آنزمان از برگ های سیاه تاریخ امپراتوری تزار روس شمرده می شود. مقاومت های مردم درسرزمین آذربایجان و نیز تغییر سیاست امپراتوری تزار در برهه ای از تاریخ - که بهسبب رویارویی با امپراتوری عثمانی سنی مذهب، تزارها دست از سرکوب مذهبی شیعیان آذریبرداشتند – به پایداری مذهب شیعه منجر شد تا این که دومین ضربه به مذهب شیعه دردوران سلطه نظام کمونیستی وارد شد، ضربه ای که شدیدتر و عمیق تر از جنایات تزار هابود.

در مدت بیش از ۷۰ سال حاکمیت ایدئولوژی کمونیسم، نسلی درآذربایجان و سایر نقاط اتحاد جماهیر شوروی به وجود آمدند که تا حدود زیادی با دین ومذهب بیگانه بودند. پس از فروپاشی شوروی، به رغم اشتیاق همراه با حس نوستالژیک قویِمردم جمهوری آذربایجان نسبت به احیاء ارزشهای دینی مذهب تشیع و پیوند عاطفی باایران، وقوع جنگ قره باغ و نفوذ غرب دراین کشور، مانع از این شد که این علاقه وافرتوده مردم به مثابه فرصتی طلایی، زمینه ساز توسعه مناسبات و پیوند با ایران شود ودر این میان شیعه گری آذربایجان از کانون سیاسی – اجتماعی شیعه گری دور ماند وتلاشهای صورت گرفته در این زمینه بسیار اندک بود و نتیجه لازم را در پی نداشت.

پویایی و عدم پویایی شیعی در آذربایجان

در سال های اخیر که به رغم تلاش های صورت گرفته، مناسبات ایرانو جمهوری آذربایجان نتوانسته شکل واقعی خود را یافته و به حد مورد انتظار برسد،سیاست های ضد دینی دولت جمهوری آذربایجان که به نوعی بازتاب سرخوردگی هایسیاستمداران آذری از جهان اسلام وامید بستن غیر واقعی به جهان سکولار غرب است، فشارزیادی بر مذهب شیعه در این کشور وارد کرده است. در کنار رواج اندیشه سیاسی سکولارکه منشاء آن از مناسبات گسترده آذربایجان با غرب و کشور ترکیه است، نوعی گرایش بهسمت کشورهای سنی مذهب (مانند اردن ، عربستان، پاکستان و امارات متحده عربی) نیز درسیاست خارجی جمهوری آذربایجان مشاهده می شود. مشخصه دیگر این کشورها علاوه بر سنیمذهب بودن هم سویی سیاست های آنها با غرب و آمریکاست.

هر چند جمهوری آذربایجان در کنار این مناسبات با ایران وکشورهایی که هم راستایی در سیاستهای منطقه ای با ایران دارند (مانند ترکیه و سوریه) نیز روابط در خور توجهی دارد، ولی مساله اینجا است که توسعه روابط باکو با کشورهایمسلمان سنی مذهب در کنار حمایت های آمریکا از این مناسبات و نیز نزدیکی باکو وتلآویو، این فرض را تقویت می کند که غرب، اسراییل و جهان اسلام سنی به دنبال نفوذوایجاد پایگاه سیاسی- اجتماعی در منطقه شیعی واستراتژیک قفقاز هستند.

آنچه مسلم است، این که دنیای غرب به ویژه آمریکا و اسراییل ازاسلام شیعی به سبب نگرش های راهبردی در ایران و لبنان و نیز تحرکات نوپای شیعی درعراق به مراتب بیشتر از اسلام سنی هراس دارند. دنیای سنی یا مانند مصر، اردن،عربستان و امارات متحده در سازگاری با سیاست های آمریکا و نوعی همراهی غیرمستقیم بااسراییل هستند ویا مانند ترکیه کنونی به دنبال قرائت جدید و میانه رو از اسلامسیاسی هستند که در عین داشتن مشی مستقل از غرب، در محورهای مهمی نه تنها تضادی بابرنامه های غرب ندارد، بلکه سبب تعدیل گرایش های افراطی اسلامی نیز می شود. از اینرو طبیعی است که آمریکا و اسراییل به تقویت نظام های سیاسی سنی محور در دنیای اسلامبپردازد و حتی از این طریق سعی در تضعیف دولت ها و گروه های شیعی داشته باشند.

اما آنچه آمریکا و اسراییل را بیش از پیش نگران می کند، همگرایینظام های شیعی و سنی در منطقه است که محافل غربی و برخی دول عربی با پیش کشیدن خطرهلال شیعی، سعی در مقابله با آن دارند و افزون بر تقویت گرایش های ضد شیعی در جهانسنی، به انشقاق در جغرافیای سیاسی شیعه نیز دست می یازند. در این میان جمهوریآذربایجان به سبب جایگاه خاص در ژئوپلیتیک شیعی همواره مدنظر این دو کشور است. جمهوری آذربایجان به سبب هم جواری با ایران و روسیه، موقعیت مکانی ممتاز در کرانهدریای خزر و ذخایر غنی هیدروکربن هدف خوبی برای واشنگتن وتل آویو محسوب می شود. شاید بتوان گفت؛ آذربایجان بعد از عراق دومین هدف اولویت دار غرب در این زمینه است. برخی از محورهای برنامه آمریکا و هم پیمانانش برای مقابله با تکمیل خانه های پازلزئوپلیتیک شیعی که جمهوری آذربایجان قطعه مهمی در این زمینه به شمار می رود،عبارتند از:

- رواج ایران هراسی و بیم ازحاکمیت اسلام سیاسی و دولت دینی درمنطقه

- ترویج اختلافات قومی ونژادی بین شیعیان کشورهای مختلف و زمینهسازی شکل گیری هویت های شیعی قوم مدار و ظهور مفاهیمی چون شیعه فارس، شیعه ترک وشیعه عرب در امت شیعی

- ترویج نظام سیاسی سکولار در کشورهای شیعی

- انجام فعالیت های مسیونری برای تضعیف باورهای اسلامی جوامعشیعی توسط نهادهای غیر دولتی غربی نظیر بنیاد سوروس و... که اغلب با پوشش فعالیت

/ 0 نظر / 11 بازدید